Stres, vücutta kortizol hormonunun artmasına neden olarak kilo alımını tetikleyebilir. Kortizol, özellikle karın bölgesinde yağ depolanmasını artırır ve iştahı yükseltebilir. Kronik stres altında, vücut enerji dengesini koruma eğilimindedir; bu da kilo kontrolünü zorlaştırır.
Stresli dönemlerde duygusal yeme davranışları sık görülür. Kişi, özellikle yüksek şekerli ve yağlı gıdalara yönelerek geçici rahatlama arar. Bu alışkanlık, fark edilmeden kalori alımını artırarak kilo artışına yol açabilir. Yeme davranışı psikolojik destekle ele alınmalıdır.
Uyku düzeni stresle birlikte bozulabilir; bu da leptin ve ghrelin gibi iştah düzenleyici hormonları etkiler. Az uyuyan bireylerde açlık hissi artar, tokluk sinyalleri ise zayıflar. Sonuç olarak, stres dolaylı yoldan da kilo alımına katkı sağlar.
Ayrıca stres, bireylerde hareket kabiliyetini kısıtlayabilir. Egzersiz isteksizliği ve enerji düşüklüğü, günlük enerji harcamasını azaltır. Hem metabolizma hem davranış düzeyinde etkili olan stres, bütünsel olarak yönetilmediğinde kilo artışına neden olabilir.
İçerik
Stres Vücutta Nasıl Bir Tepki Oluşturur?
Stresli bir durum algılandığında vücut bunu bir tehdit olarak yorumlar. Beyin, özellikle hipotalamus üzerinden böbreküstü bezlerini uyarır ve “stres hormonları” olarak bilinen kortizol ve adrenalin salgılanır. Bu hormonlar kısa vadede hayatta kalmayı destekler; kalp atışını hızlandırır, kan şekerini yükseltir ve enerji kullanımını artırır.
Ancak stresin kısa süreli değil, sürekli hale gelmesi durumunda bu sistem dengeden çıkabilir. Günler, hatta aylar boyunca yüksek seyreden kortizol düzeyi, vücudun enerji depolama eğilimini artırabilir. Bu noktada kilo artışı için uygun bir zemin oluşur.
Kortizol ve Yağ Depolanması Arasındaki Bağlantı
Kortizol, kan şekerini yükselten bir hormondur. Stres altında vücut, “ileride ihtiyaç olabilir” düşüncesiyle enerjiyi yağ olarak depolamaya daha yatkın hale gelir. Özellikle karın bölgesinde yağlanmanın artması bu mekanizma ile ilişkilendirilir.
Karın çevresindeki yağ dokusu, kortizole daha duyarlıdır. Bu nedenle stresli dönemlerde bazı kişilerde bel çevresinde belirgin bir genişleme fark edilebilir. Bu durum, kişinin beslenmesinde büyük bir değişiklik olmasa bile ortaya çıkabilir.
Stres Altında Yeme Davranışı Neden Değişir?
Stres yalnızca biyolojik değil, aynı zamanda davranışsal değişikliklere de yol açar. Birçok kişi stresli hissettiğinde farkında olmadan daha sık atıştırmaya yönelir. Bunun nedeni, özellikle karbonhidrat ve şeker içeren besinlerin beyinde kısa süreli rahatlama hissi yaratmasıdır.
Bu tür besinler serotonin ve dopamin gibi “iyi hissettiren” nörotransmitterlerin salınımını geçici olarak artırabilir. Ancak bu etki kısa sürer ve ardından suçluluk, yorgunluk veya tekrar yeme isteği ortaya çıkabilir. Zamanla bu döngü, günlük alınan enerjinin artmasına ve kilo artışına katkıda bulunabilir.
Duygusal Yeme ve Farkındalık Kaybı
Stres dönemlerinde yeme davranışı çoğu zaman fiziksel açlıktan bağımsız hale gelir. Duygusal yeme olarak adlandırılan bu durumda kişi, aç olduğu için değil; gerginlik, kaygı, öfke veya yorgunluk nedeniyle yemek yer. Bu esnada porsiyon kontrolü zorlaşabilir ve tokluk sinyalleri göz ardı edilebilir.
Bazı kişiler için yemek, stresle baş etmenin öğrenilmiş bir yolu haline gelmiştir. Bu alışkanlık uzun vadede kilo artışının yanı sıra, yeme ile duygular arasında güçlü bir bağ kurulmasına da neden olabilir.
Uyku Düzeni Bozulduğunda Metabolizma Nasıl Etkilenir?
Stres, uyku kalitesini ve süresini doğrudan etkileyebilir. Uykuya dalmakta zorlanma, sık uyanma veya sabah yorgun kalkma gibi sorunlar stresli dönemlerde daha sık görülür. Yetersiz uyku ise iştahı düzenleyen hormonlar üzerinde etkilidir.
Uykusuzluk durumunda leptin (tokluk hormonu) azalırken, ghrelin (açlık hormonu) artabilir. Bu hormonal değişim, gün içinde daha sık acıkma ve özellikle yüksek kalorili yiyeceklere yönelme ile sonuçlanabilir. Aynı zamanda yorgunluk, fiziksel aktivite isteğini de azaltarak enerji dengesini bozabilir.
Stres Enerji Harcamasını Azaltabilir mi?
Bazı kişiler stresliyken daha hareketli olacağını düşünse de, kronik stres çoğu zaman tam tersi bir etki yaratır. Zihinsel yorgunluk ve motivasyon kaybı, günlük hareketliliği azaltabilir. Egzersiz yapmak ya da yürüyüşe çıkmak, stresli dönemlerde ertelenen aktiviteler arasında yer alabilir.
Enerji alımı artarken enerji harcamasının azalması, kilo artışı açısından önemli bir risk oluşturur. Bu durum fark edilmediğinde, kilo alımı “aniden olmuş” gibi algılanabilir.
Herkes Stresle Kilo mu Alır?
Stresin kilo üzerindeki etkisi kişiden kişiye değişir. Bazı kişiler stres altında iştah kaybı yaşarken, bazıları için tam tersi söz konusu olabilir. Genetik yatkınlık, hormon dengesi, geçmiş deneyimler ve stresle baş etme yöntemleri bu farklılıkta rol oynar.
Bu nedenle stresin kilo aldırıcı etkisi genellenemez. Aynı stres düzeyine sahip iki kişi tamamen farklı tepkiler verebilir. Kişisel değerlendirme ve gözlem bu noktada önem taşır.
Stres Kaynaklı Kilo Artışında Ne Zaman Uzman Desteği Gerekir?
Stresle ilişkili kilo artışı, kısa süreli ve sınırlı olduğunda yaşam tarzı düzenlemeleriyle kontrol altına alınabilir. Ancak kilo artışı hızlanıyor, yeme davranışı üzerinde kontrol zorlaşıyor veya stres günlük yaşamı belirgin şekilde etkiliyorsa, profesyonel destek gerekebilir.
Bir hekim, diyetisyen veya ruh sağlığı uzmanı tarafından yapılacak değerlendirme, altta yatan nedenlerin anlaşılmasına yardımcı olabilir. Özellikle hormonal sorunlar, uyku bozuklukları veya yoğun kaygı durumları söz konusuysa, kişiye özel bir yaklaşım planlanması önemlidir.
Stres Yönetimi Kilo Kontrolünde Neden Önemlidir?
Kilo kontrolü yalnızca ne yenildiğiyle değil, hangi koşullarda yenildiğiyle de ilgilidir. Stresi tanımak ve yönetmeyi öğrenmek, hem yeme davranışı hem de genel sağlık açısından olumlu etkiler sağlayabilir. Nefes egzersizleri, düzenli uyku, hafif fiziksel aktiviteler ve günlük rutinler stresle başa çıkmada destekleyici olabilir.
Unutulmamalıdır ki stresin tamamen ortadan kaldırılması çoğu zaman mümkün değildir. Ancak stresle kurulan ilişkinin farkına varmak, kilo artışı dahil birçok olumsuz etkinin azaltılmasına katkı sağlayabilir. Bu süreçte atılacak adımların kişiye özel olması ve gerektiğinde uzman görüşüyle şekillendirilmesi önemlidir.
Op. Dr. Ahmet Bekin, 1983 yılında İstanbul’da doğdu. 2006 yılında Kocaeli Üniversitesi Tıp Fakültesi’nden mezun oldu ve 2011 yılında İstanbul Üniversitesi Çapa Tıp Fakültesi Genel Cerrahi Anabilim Dalı’nda uzmanlık eğitimini tamamladı. Uzmanlık eğitimini tamamladıktan sonra fıtık cerrahisi, reflü cerrahisi, obezite cerrahisi, ileri laparoskopik cerrahi ve robotik cerrahi alanlarında çalıştı. Ayrıca endokrin cerrahisi, onkolojik cerrahi ve minimal invaziv cerrahi alanlarında da eğitim aldı. Halen İstanbul’daki özel kliniğinde Türkiye’nin yanı sıra Almanya ve Fransa gibi ülkelerden de hasta kabul etmektedir.
